เมื่ออายุมากขึ้น ผู้สูงอายุอาจรับประทานอาหารได้น้อยลงจากความอยากอาหารที่ลดลง ปัญหาการเคี้ยวหรือกลืน และโรคประจำตัว หากได้รับพลังงานหรือสารอาหารไม่เพียงพอต่อเนื่อง อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะทุพโภชนาการ น้ำหนักลด และการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อได้

การเลือกอาหารเสริมหรือผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการสำหรับผู้สูงอายุจึงไม่ควรพิจารณาเฉพาะตราสินค้า ราคา หรือปริมาณโปรตีนต่อแก้ว แต่ควรประเมินสุขภาพ ความสามารถในการรับประทานอาหาร และเป้าหมายด้านโภชนาการร่วมด้วย

1. ประเมินภาวะโภชนาการและความจำเป็น

• ประเมินการบริโภคอาหารมื้อหลัก: ควรพิจารณาว่าผู้สูงอายุได้รับสารอาหารจากอาหารมื้อหลักเพียงพอหรือไม่ ผู้ที่ยังรับประทานอาหารได้หลากหลายและมีน้ำหนักคงที่อาจไม่จำเป็นต้องใช้ผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการเป็นประจำ เพราะอาหารที่หลากหลายยังเป็นแหล่งสารอาหารพื้นฐานที่สำคัญ^{[2, 11]}
• สัญญาณเตือนภาวะทุพโภชนาการ: หากมีน้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ รับประทานอาหารได้น้อยลง เบื่ออาหาร อิ่มเร็ว เสื้อผ้าหลวม มีแรงลดลง หรือฟื้นตัวช้าหลังเจ็บป่วย อาจเป็นสัญญาณของความเสี่ยงต่อภาวะทุพโภชนาการ^[2]
• แนวทางปฏิบัติ: แนวทางของสมาคมโภชนาการคลินิกและเมแทบอลิซึมแห่งยุโรป  (European Society for Clinical Nutrition and Metabolism หรือ ESPEN) แนะนำให้คัดกรองภาวะทุพโภชนาการในผู้สูงอายุอย่างเป็นระบบ เพื่อค้นหาความเสี่ยงและวางแผนดูแลได้เร็วขึ้น^[2]

2. ตรวจสอบพลังงานและโปรตีน

• บทบาทของโปรตีน: โปรตีนมีส่วนช่วยเสริมสร้างและคงสภาพของมวลกล้ามเนื้อ [1] แต่ไม่ควรดูเฉพาะปริมาณโปรตีนต่อแก้ว ควรพิจารณาโปรตีนทั้งหมดจากอาหารมื้อหลัก อาหารว่าง และผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการที่ได้รับตลอดทั้งวัน^[2]
• ปริมาณโปรตีนที่แนะนำ: แนวทางของสมาคมโภชนาการคลินิกและเมแทบอลิซึมแห่งยุโรป  (European Society for Clinical Nutrition and Metabolism หรือ ESPEN) แนะนำสำหรับผู้สูงอายุทั่วไปที่ประมาณ 1 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน ความต้องการอาจเพิ่มขึ้นในผู้ที่เจ็บป่วย มีภาวะทุพโภชนาการ หรือเสี่ยงสูญเสียกล้ามเนื้อ อย่างไรก็ตาม ปริมาณที่เหมาะสมต้องพิจารณาจากน้ำหนักตัว ระดับกิจกรรม ภาวะสุขภาพ และการทำงานของไต^[2]
• แหล่งโปรตีนและสารก่อภูมิแพ้: ควรตรวจสอบแหล่งโปรตีนด้วย เพราะผลิตภัณฑ์อาจใช้โปรตีนจากนม เวย์ เคซีน ถั่วเหลือง หรือโปรตีนจากพืช ผู้ที่แพ้นมหรือถั่วเหลืองต้องอ่านส่วนประกอบและคำเตือนเรื่องสารก่อภูมิแพ้ให้ครบถ้วน ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์^[2]
• ความสำคัญของพลังงาน: พลังงานมีความสำคัญควบคู่กับโปรตีน หากร่างกายได้รับพลังงานไม่เพียงพอ โปรตีนบางส่วนอาจถูกนำไปใช้เป็นพลังงาน สำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะทุพโภชนาการหรือมีความเสี่ยง ESPEN แนะนำว่าผลิตภัณฑ์เสริมทางโภชนาการควรให้พลังงานรวมอย่างน้อย 400 กิโลแคลอรีและโปรตีนอย่างน้อย 30 กรัมต่อวัน ทั้งนี้เป็นเป้าหมายรวมจากผลิตภัณฑ์เสริมทางโภชนาการ ไม่ใช่ปริมาณต่อหนึ่งแก้วหรือคำแนะนำสำหรับผู้สูงอายุทุกคน^[2]
• การตรวจสอบฉลาก: ข้อมูลที่ควรเปรียบเทียบบนฉลาก ได้แก่ พลังงาน โปรตีน คาร์โบไฮเดรต ไขมัน น้ำตาล โซเดียม ขนาดหน่วยบริโภค และวิธีชง ผู้ที่มีโรคไตหรือได้รับคำแนะนำให้จำกัดโปรตีนไม่ควรเลือกสูตรโปรตีนสูงด้วยตนเอง^[3]

3. พิจารณาสารอาหารที่สนับสนุนกล้ามเนื้อ เช่น HMB

• ทำความรู้จัก HMB: HMB หรือ Beta-hydroxy-beta-methylbutyrate เป็นสารที่เกิดจากกระบวนการเผาผลาญกรดอะมิโนลิวซีน อาหารทางการแพทย์บางสูตรมี HMB เป็นส่วนประกอบ เพื่อใช้เป็นส่วนหนึ่งของการสนับสนุนโภชนาการและการดูแลกล้ามเนื้อ^{[4, 5]}
• หลักฐานทางวิทยาศาสตร์: จากการรวบรวมงานวิจัยผู้ที่มีอายุมากกว่า 50 ปีพบว่า HMB มีส่วนช่วยในการเสริมสร้างและชะลอการสลายของมวลกล้ามเนื้อ เพิ่มแรงบีบมือ และมีส่วนช่วยเพิ่มศักยภาพของร่างกายบางด้าน^{[6, 7]} อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์แตกต่างกันตามกลุ่มประชากร ปริมาณ ระยะเวลา ภาวะโภชนาการ และการออกกำลังกาย
• การรับประทานร่วมกับการดูแลด้านอื่น: การศึกษาแบบสุ่มในผู้สูงอายุที่เสี่ยงต่อภาวะทุพโภชนาการพบว่า กลุ่มที่ได้รับอาหารเสริมทางโภชนาการสูตรเฉพาะซึ่งมี HMB ร่วมกับคำปรึกษาด้านอาหาร มีการเปลี่ยนแปลงด้านน้ำหนักและภาวะโภชนาการหลังติดตาม 60 วัน^[8]
• ข้อควรพิจารณา: หากพิจารณาผลิตภัณฑ์ที่มี HMB ควรตรวจสอบปริมาณต่อหนึ่งหน่วยบริโภค จำนวนหน่วยบริโภคต่อวัน ปริมาณโปรตีนและพลังงานรวม รวมถึงหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ถึงประโยชน์ของผลิตภัณฑ์ที่มี HMB ร่วมด้วย

4. เลือกผลิตภัณฑ์ให้เหมาะสมกับผู้สูงอายุ

ความสะดวกและการยอมรับของผู้สูงอายุ: แม้ผลิตภัณฑ์จะมีสารอาหารที่จำเป็นและหลากหลายแต่หากผู้สูงอายุไม่สามารถดื่มได้อย่างต่อเนื่องก็อาจไม่เกิดผลลัพธ์ด้านสุขภาพ ควรพิจารณารสชาติ กลิ่น เนื้อสัมผัส ความหวาน ปริมาณต่อครั้ง และความสะดวกในการเตรียม โดยเฉพาะผู้ที่เบื่ออาหารหรืออิ่มง่าย^{[2, 9, 10]}

การเปรียบเทียบข้อมูลโภชนาการ: ควรอ่านฉลากโภชนาการเพื่อเปรียบเทียบปริมาณน้ำตาล คาร์โบไฮเดรต ไขมัน โซเดียม ใยอาหาร ต่อหนึ่งหน่วยบริโภค โดยยึดวิธีชงตามที่ระบุบนฉลาก ข้อกำหนดของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาช่วยให้ผู้บริโภคตรวจสอบข้อมูลโภชนาการและเปรียบเทียบผลิตภัณฑ์ตามหน่วยบริโภคได้^{[12, 13]}

ภาวะการกลืนลำบาก: หากผู้สูงอายุไอหรือสำลักขณะดื่ม เสียงเปลี่ยนหลังกลืน หรือมีปัญหาการกลืน ควรได้รับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์ก่อน ไม่ควรปรับความข้นของเครื่องดื่มด้วยตนเอง^[2]

5. ตรวจสอบโรคประจำตัวและยาที่ใช้อยู่

• โรคเบาหวาน: ผลิตภัณฑ์สูตรเดียวอาจไม่เหมาะกับผู้สูงอายุทุกคน ผู้ที่มีโรคเบาหวานควรพิจารณาปริมาณและชนิดของคาร์โบไฮเดรตในผลิตภัณฑ์ร่วมด้วย^[2]
• โรคไต โรคหัวใจ และภาวะบวมน้ำ: ผู้ที่มีโรคไตอาจต้องควบคุมโปรตีน โซเดียม โพแทสเซียม ฟอสฟอรัส และของเหลวตามระยะของโรค ส่วนผู้ที่มีโรคหัวใจหรือภาวะบวมน้ำอาจต้องควบคุมโซเดียมและปริมาณน้ำเป็นพิเศษ^{[2, 3]}
• ปฏิกิริยาระหว่างสารอาหารและยา: National Institute on Aging แนะนำให้ผู้สูงอายุแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์เสริมที่กำลังใช้ทุกชนิด เนื่องจากส่วนประกอบบางอย่างอาจมีปฏิกิริยากับยา หรือทำให้ได้รับวิตามินและแร่ธาตุซ้ำซ้อนเมื่อใช้หลายผลิตภัณฑ์พร้อมกัน^[11]
• อาหารทางการแพทย์ต้องใช้ภายใต้การแนะนำของแพทย์​ นักโภชนาการและนักกำหนดอาหาร^{[2, 11]}

6. ตรวจสอบฉลาก ความปลอดภัย และความคุ้มค่า

• การเปรียบเทียบราคาต่อหน่วยบริโภค: การเปรียบเทียบความคุ้มค่าไม่ควรดูเฉพาะราคาต่อกระป๋อง เพราะแต่ละสูตรอาจใช้ปริมาณผง จำนวนช้อน และขนาดแก้วแตกต่างกัน ควรคำนวณราคาต่อหนึ่งหน่วยบริโภคตามวิธีชงจริง แล้วเปรียบเทียบกับพลังงาน โปรตีน และสารอาหารที่ได้รับ^{[9, 13]}

ราคาต่อหนึ่งหน่วยบริโภค = ราคาผลิตภัณฑ์ ÷ จำนวนหน่วยบริโภคต่อบรรจุภัณฑ์

• การชงและการตวงสารอาหาร: ควรใช้ช้อนตวงของผลิตภัณฑ์และชงตามสัดส่วนตามที่ระบุบนฉลาก การเพิ่มหรือลดปริมาณผงหรือน้ำเองอาจทำให้ความเข้มข้น พลังงาน และสารอาหารต่อแก้วเปลี่ยนแปลง
• การตรวจสอบความปลอดภัยบนบรรจุภัณฑ์: ก่อนซื้อควรตรวจสอบประเภทผลิตภัณฑ์ เลขสารบบอาหาร วันหมดอายุ สภาพบรรจุภัณฑ์ วิธีเตรียม วิธีเก็บรักษา คำเตือน สารก่อภูมิแพ้ และระยะเวลาที่ควรบริโภคหลังเปิดภาชนะ นอกจากนี้ ไม่ควรใช้คำว่า “ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร” และ “อาหารทางการแพทย์” ทดแทนกัน เพราะมีวัตถุประสงค์และข้อกำหนดต่างๆ ที่แตกต่างกัน

สรุป

การเลือกอาหารเสริมสำหรับผู้สูงอายุควรเริ่มจากการประเมินความจำเป็น แล้วพิจารณา 6 ด้าน ได้แก่ ภาวะโภชนาการ พลังงานและโปรตีน สารอาหารที่สนับสนุนกล้ามเนื้อ ความสามารถในการรับประทานและย่อยอาหาร โรคประจำตัวและยาที่ใช้ รวมถึงฉลาก ความปลอดภัย และความคุ้มค่า [2]

อาหารหลักที่หลากหลายยังเป็นพื้นฐานสำคัญ ส่วนผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการหรืออาหารทางการแพทย์ควรเลือกตามความต้องการเฉพาะบุคคล

อาหารทางการแพทย์ใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการ และนักกำหนดอาหาร[2, 11]

ผู้ที่ต้องการเปรียบเทียบปริมาณสารอาหาร โปรตีน พลังงาน และ HMB ต่อหนึ่งหน่วยบริโภค สามารถ ศึกษาข้อมูลอาหารทางการแพทย์สูตรครบถ้วนที่มี HMB อาหารทางการแพทย์ใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการ และนักกำหนดอาหาร ทั้งนี้ อาหารทางการแพทย์ใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการ และนักกำหนดอาหาร และควรตรวจสอบสูตร วิธีชง และข้อมูลบนฉลากล่าสุดก่อนเลือกใช้ 

FAQ (คำถามที่พบบ่อย)

1. ควรเลือกผลิตภัณฑ์จากอะไรเป็นอันดับแรก?
   เริ่มจากเป้าหมายสุขภาพเป็นหลัก ควรดูภาวะโภชนาการ พลังงาน โปรตีน ส่วนประกอบ การย่อย โรคประจำตัว และข้อมูลบนฉลากร่วมกัน แล้วยึดข้อมูลบนฉลากที่ผ่านการอนุมัติจาก อย. เป็นสำคัญ หากเป็นอาหารทางการแพทย์ควรปรึกษาและใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการและนักกำหนดอาหาร^{[2, 11]}
2. ผลิตภัณฑ์ที่มีโปรตีนมากที่สุดดีที่สุดหรือไม่?
   ไม่จำเป็น ควรเน้นปริมาณที่พอดีกับน้ำหนักตัว (ประมาณ 1 กรัม ต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม ต่อวัน) และต้องพิจารณา "คุณภาพของโปรตีน" ร่วมด้วย มีกรดอะมิโนจำเป็นครบถ้วน มีแหล่งโปรตีนหลากหลาย เช่น เวย์ เคซีน ถั่วเหลือง เป็นต้น และผู้สูงอายุควรได้รับพลังงาน คาร์โบไฮเดรต ไขมัน วิตามิน และแร่ธาตุอย่างเหมาะสมด้วย^[2]
3. ควรดูพลังงานต่อขวดหรือต่อ 100 มิลลิลิตร?
   ดูต่อหน่วยบริโภค (ต่อขวด/ต่อแก้ว) เพื่อทราบปริมาณสารอาหารที่ได้รับจริงในการดื่มแต่ละครั้งของแต่ละผลิตภัณฑ์ เพื่อช่วยเปรียบเทียบในการเลือกผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสมกับความต้องการของร่างกาย
4. ผู้สูงอายุที่น้ำหนักลดควรเลือกผลิตภัณฑ์แบบใด?
   หากเกิดจากการทานน้อย ควรเลือกอาหารทางการแพทย์สูตรครบถ้วนที่ให้พลังงานและสารอาหารที่หลากหลาย แต่หากทานได้พอดีพลังงานเพียงพอแต่ขาดโปรตีน ให้เสริมเน้นเฉพาะโปรตีนได้ ทั้งนี้หากเป็นอาหารทางการแพทย์ควรปรึกษาและใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการและนักกำหนดอาหาร^[2]
5. อาหารทางการแพทย์สูตรครบถ้วนที่มี HMB เหมาะกับใคร?
   เหมาะสำหรับผู้สูงอายุที่ขาดสารอาหาร รับประทานอาหารได้น้อย น้ำหนักลด หรือเสี่ยงต่อภาวะขาดสารอาหารและมีภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยโดยอาหารทางการแพทย์ควรปรึกษาและใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการและนักกำหนดอาหาร^[5]
6. ผู้สูงอายุที่เป็นเบาหวานควรดูอะไร?
   พิจารณาคาร์โบไฮเดรต ปริมาณน้ำตาล และเลือกสูตรอาหารทางการแพทย์สำหรับผู้เป็นเบาหวานที่มีค่าดัชนีน้ำตาลต่ำ (Low GI) พร้อมติดตามระดับน้ำตาลในเลือดโดยอาหารทางการแพทย์ควรปรึกษาและใช้ตามคำแนะนำของแพทย์ นักโภชนาการและนักกำหนดอาหาร^[2]
7. ผู้สูงอายุที่เป็นโรคไตเลือกผลิตภัณฑ์เองได้หรือไม่?
   ไม่แนะนำ เนื่องจากภาวะโรคไตมีหลายระยะ และมีความเข้มงวดและรายละเอียดในการวางแผนอาหารต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์ นักโภชนาการ หรือนักกำหนดอาหาร^{[2, 3]}
8. ควรเลือกผงชงหรือพร้อมดื่ม?
   เลือกตามความต้องการได้ หากเน้นปรับสัดส่วนได้ ยืดหยุ่น คุ้มค่า ควรเลือกชนิดผงชง หากเน้นสะดวก พกพา สะอาด แม่นยำ ไม่ต้องเตรียม เลือกชนิดน้ำ พร้อมดื่ม
9. ผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการใช้แทนการรักษาได้หรือไม่?
   ไม่ได้ ผลิตภัณฑ์เสริมโภชนาการเป็นผลิตภัณฑ์อาหารไม่ใช่ยารักษาโรคจึงต้องใช้ควบคู่กับการรักษาทางการแพทย์ การใช้ยา และการปรับพฤติกรรม^[2]
10. ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเมื่อใด?
    ควรปรึกษาทันทีเมื่อผู้สูงอายุมีน้ำหนักตัวลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุ ทานอาหารได้น้อยลงต่อเนื่อง มีปัญหาการกลืน มีโรคเรื้อรัง หรือใช้ยาหลายชนิดร่วมกัน^[2]

ANIAPAC-P-TH-202601257©2026 Abbott

_{เอกสารอ้างอิง}

1. สำนักโภชนาการ, กรมอนามัย. ข้อปฏิบัติการกินอาหารเพื่อสุขภาพที่ดีของคนไทย. นนทบุรี: กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข; 2568.
2. Volkert D, et al. Clin Nutr. 2022 Apr;41(4):958-989.
3. Fiaccadori E, et al. Clin Nutr. 2021 Apr;40(4):1644-1668.
4. Rathmacher JA, et al. J Int Soc Sports Nutr. 2025 Dec;22(1):2434734.
5. Holeček M. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2017 Aug;8(4):529-541.
6. Feng Y, et al. Front Nutr. 2024;11:1460133.
7. Li N, et al. Front Nutr. 2025;12:1522287.
8. Muangpaisan W, et al. Geriatrics (Basel). 2024;9(4):104.
9. Thomson K, et al. Health Technol Assess. 2022;26(51):1-112.
10. Van den Heuvel E, et al. Nutrients. 2019;11(1):151.
11. Dietary supplements for older adults [Internet]. National Institute on Aging; 2021.
12. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 238) พ.ศ. 2544 เรื่อง อาหารมีวัตถุประสงค์พิเศษ [Internet]. สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา; 2544.
13. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ [Internet]. สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา; 2566.

อาหารทางการแพทย์ใช้ตามคำแนะนำของแพทย์นักโภชนาการและนักกำหนดอาหาร ร่วมกับการรับประทานอาหารหลักให้หลากหลายครบ 5 หมู่ ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอและนอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ